Etnologia.pl

O serwisie

Zadaniem, jakie stawiamy przed sobą, jest uwolnienie etnologii z jej akademickiej niedostępności; wykazanie, jak daleko i szeroko poza mury uczelni może sięgać zdawałoby się wšska dyscyplina ...
czytaj...

Multi-Kulti

Tabloid - symbol upadku kultury?

Etnologiczne spojrzenie na rzeczywistość

Serwis etnologiczny

Multi-Kulti

Etapy fabularne inicjacji bohaterki naznaczane są kontaktem z różnorodnymi wilkowyjskimi "kobiecościami", których zasadniczą funkcją jest budowanie tożsamości Lucy "jako kobiety" zarówno w sferze prywatnej, jak i publicznej. Co niezwykle progresywne w relacji do prokreacyjnego modelu kulturowej inicjacji "Matki-Polki" (Ostrowska, 2004: 214-227) macierzyństwo Lucy pojawia się w serialu najpierw jako symboliczny akt twórczy, w kontekście witalistycznej, mityzującej siły "kobiecości". Bohaterka "bycia" kreacyjną i twórczą w każdej dziedzinie życia uczy się więc w ramach kulturowej instytucji "babki", nie zaś "matki". To interesujące przesunięcie w strukturze mitycznej konstrukcji kobiety powoduje, iż w serialu "być matką" znaczyć będzie w pierwszej kolejności "być sobą", "być aktywną", w dalszej zaś "urodzić dziecko". "Babka" - instytucja kreatywnej "kobiecości" jako nosicielka magicznych mocy Wielkiej Bogini w biografii inicjacyjnej Lucy zaznaczona została w dwu równoległych ciągach mityzacyjnych. Lucy zdaje się być - w planie schematu myślenia mitycznego - symboliczną "córką" (8) dwu "babek". Pierwszą "babką" - "odsłoniętą twarzą Bogini" jest ukazująca się we śnie biologiczna babka bohaterki. To ona daje znaki, opiekuje się Lucy podczas choroby, wreszcie to ze sfery jej osobistej troski wywodzi się Kusy, opiekun dworku i przyszły partner Lucy. Drugą formą mitycznej "babki", epifanicznej obecności Bogini stanie się w serialu "babka-zielarka", ponowoczesne wydanie mitycznej "wiedźmy": kreacja 'tej, która wie'. Obecności symbolicznej, nieobecnej realnie zmarłej patriarchini, odpowiadać więc będzie w aspekcie fabularnym i wizualnym obecność fizyczna wiejskiej "babki"- zielarki, doradczyni, znachorki, a w konsekwencji osobowej przewodniczki inicjacji. To ona przejmie rolę bóstwa opiekuńczego. Na prośbę bohaterki "babka" nauczy Lucy podstaw ziołolecznictwa, a nawet kilku magicznych trików związanych z telekinezą. Inicjacja Lucy nie przyjmie jednakże w serialu schematu linearnego. Odbywać się ona będzie niestadialnie, za każdym razem, kiedy bohaterka podejmie próbę wspierania i dowartościowywania świata wilkowyjskich kobiet. Dla Lucy inicjacyjnymi będą więc wszelkie "kobiece" spotkania z Wilkowyjami, od akcji pomocowych w rodzaju napisania wniosku o środki unijne dla przyszłej hodowczyni kóz i potentatki serowej - Hadziukowej, poprzez przygotowanie "wizerunkowe" Solejukowej, matki genialnego młodego informatyka Szymka Solejuka, do wyjazdu na uroczystość wręczenia dyplomu syna, aż po rady dawane zagubionej życiowo, dojrzewającej wójtównie. Każda aktywność podjęta przez Lucy w imieniu i w interesie kobiet budować będzie konsekwentnie jej własną "kobiecą" tożsamość. W ten sposób "prowincjonalna" solidarność wilkowyjskich kobiet zmuszonych do samopomocy w ramach opresyjnego, wiejskiego podziału ról płciowych zyska swą personalną apoteozę. Inicjacja w "prowincję", poznawcze "wejście" w jej kulturowe reguły postaw i zachowań odbędzie się w przypadku bohaterki poprzez doświadczenie "kobiecości" symbolicznej i realnej przestrzeni wsi. Kobiety pomogą Lucy zakorzenić się w Wilkowyjach. Wspólna ziemia stanie się podstawą więzi osobowych.

Kadr z serialu "Ranczo". Ilona Ostrowska i Cezary Żak. Foto: TVP

"Matka": "Ziemia": "Prowincja", trzy widzialne atrybuty "kobiecego" Bóstwa, oblicza Wielkiej Matki, najpierw ofiarowała Lucy jako życiowego partnera - Kusego, bohatera o wyraźnych cechach chtonicznych. W myśl mitotwórczej zasady chtoniczności charakteryzowanej wielokrotnie w pracach Clauda Lévi-Straussa (2006: 185-215) Kusy-Jakub utyka na nogę, co wpisuje go w szereg kulturowych postaci obdarzonych signum diaboli, emblematami szczególnego nagromadzenia mocy. Chtoniczny bohater to w dyskursach narracji mitycznych zawsze nośnik sacrum. W serialowym świecie Ranczo Kusy staje się więc szczęśliwym ojcem dziecka Lucy, to on nadaje także imię córce, nazywając dziecko Dorotą. W ten sposób inicjacja "kobieca" bohaterki ulegnie całkowitemu dopełnieniu. Uzyska swój znaczący kontrapunkt: Lucy zostanie przecież matką Doroty. "Kobiecy" świat serialu poddaje się bowiem konsekwentnie mitotwórczej praktyce multiplikacji. W narodzinach córki Lucy, czytana duktem mitu, przestrzeń symboliczna serialu uzyska - także w jego warstwie fabularnej - trzeci aspekt "kobiecości" Wielkiej Bogini: nowy dla Lucy potencjał "bycia kobietą". Aktantkę "innego" porządku relacji Lucy i Kusego, nowonarodzoną dziewczynkę (Kérenyi, 2004). Mit sakralnej "kobiecości" w formule - "babka": "matka": "córka" wypełni się totalistycznie.

Polska przemyślana - myślenie "prowincjonalne": myślenie "mityczne"

Ponowoczesny projekt "prowincji" w polskim serialu Ranczo, wyartykułowany w telewizyjnym dyskursie narracji mitycznej, pozostawia widza w niedopełnionej poznawczo konfrontacji z pytaniami o głęboki sens przemiany kulturowej wymuszonej polską transformacją "roku 1989". Jak wygląda dziś stan faktyczny zdecentralizowanej samorządności? Kim jest współcześnie "prowincjonalny" inny? Co to znaczy "myśleć prowincjonalnie"? Czy casus Wilkowyj to metafora - używając pojęcia Stefana Nowaka - "próżni socjologicznej" (Rychard, 1991: 409-422; Wnuk-Lipiński, 1996: 77-101), destrukcyjnego podziału postkomunistycznego świata obywatelskiego na bieguny: "my" i "oni"? Lekkostrawna metafora mitycznego chaosu, z którego z trudem, acz i wielką oddolną motywacją naznaczoną jednak regresywną, wyuczoną nieufnością wobec władzy, wyłania się powoli demokratyzująca (postkomunistyczna) ponowoczesność?

Twórcy serialu ubrali tę chronicznie niedokończoną debatę społeczną w estetyczny sztafaż mitu globalnej "prowincji". Okraszając jednakże problem owej przemiany społecznego kosmosu mityzującą, serialową "epopeją" - odsłonili, w myśl zasady autocytowalności przekazów kultury popularnej, nagie mechanizmy myślenia mitycznego, wśród nich zaś najszczególniej - polską sakralizację kulturowo "obcych" wpływów globalizującego Zachodu z centralnym stereotypem mitu cywilizacyjnego Nowego Jorku. Stąd też niezwykle trafny tytuł: Ranczo i nieco ironiczne nazywanie Lucy przez mieszkańców Wilkowyj - "Amerykanką". Faktem jest bowiem, iż to Lucy właśnie skupia w sobie dominujące wątki fabuły jako protagonistka przemian kulturowych wsi. Ośrodkiem "Wielkiej Zmiany" w Wilkowyjach są zawsze jednostki. Mechanizmy dyskursu mitycznego wpisują się tym samym w mitograficzny schemat "ludzi-opowieści" (Todorow, 2004: 194-211). To pełnokrwiści ludzie narratywizują w swych mitobiografiach konfliktowe wartości świata "starego" i "nowego". Dlatego też - telewizyjny serial - przejmuje w ponowoczesności funkcję: seryjnej i powtarzalnej w aktach odbioru, reaktywowanej narracji mitycznej.

Serial znakomicie wizualizuje zasadę kulturowej negocjacji znaczeń w obliczu nieodwracalnej zmiany makrospołecznej, czyniąc równocześnie ową makrozmianę - szczególnie widoczną w wizji transformacji ustrojowej przekazanej w symbolicznym języku tekstu kultury popularnej. Mityczne bywa polityczne. Mit żyje w ponowoczesnym serialu, a życie to posiada swe niekwestionowane miejsce w codzienności doświadczanej przez widza.

Przypisy:

1. Ranczo, serial obyczajowy, Polska (2007), reż. W. Adamczyk, scen. Robert Brutter, Jerzy Niemczuk, wyk. Ilona Ostrowska, Cezary Żak, Paweł Królikowski, Grzegorz Wons, Artur Barciś, Piotr Pręgowski, Marta Lipińska, Katarzyna Żak, Sylwester Maciejewski, Bogdan Kalus, Marta Chodorowska i inni.; Emisja: niedziela, godz. 20.15., TVP 1. (http://www.tvp.pl/seriale/komediowe/ranczo/o-serialu, 14.03.2009).
2. Wybór utworu Adama Mickiewicza jako bazowy przykład najbardziej znanej przez współczesnych, polskich odbiorców polskojęzycznej "epopei narodowej" nie jest bezdyskusyjny w świetle różnorodnych ujęć dyskursu literaturoznawczego. Jednakże zbieżności konstrukcji serialowej "epopei" i niezmiennie kanonicznego w polskiej edukacji szkolnej Pana Tadeusza są (także w retoryce ironii) niezwykle wyraziste, co pozwala uprawomocnić twierdzenie, iż twórcy serialu prawdopodobnie adekwatnie założyli, że dla przeciętnego: dorosłego Polaka "epopeją narodową" jest Pan Tadeusz Adama Mickiewicza.
3. Gatunkowa hybrydyczność i epizodyczność serialu wykazuje także wiele genealogicznych powinowactw z barokowym, sarmackim pamiętnikarstwem, którego koronnym dziełem w języku polskim są słynne Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska. Jeśli przypomnieć fakt historycznoliteracki, iż Paskowski sarmatyzm został także "wchłonięty" w erudycji młodego Mickiewicza, to szereg mityzacyjny serialu w postaci: staropolski epos - sarmacki pamiętnik - romantyczna epopeja narodowa - ponowoczesny serial telewizyjny podda nam jeszcze jeden argument za tym, że seryjność: powtarzalność aktu lektury jest głównym zabiegiem mityzacji. Serial i pamiętnikarstwo łączy również inne pokrewieństwo - ścisły związek z procesem narratywizacji codzienności, podległość "dzieła" stylowi życia autora i odbiorcy. Pisanie i czytanie pamiętnika to niewątpliwie element organizacji czasu i wrażliwości wyróżniający czytelników tego rodzaju twórczości od tych, którzy pamiętników nie czytują (por. Hernas, 1999: 589-600).
4. Serię trzecią odcinków Ranczo zakończyła natomiast inna ślubna prefiguracja następnych sakramentalnych związków: małżeństwo (należących do pokolenia wiejskiej starszyzny) gospodyni księdza - Michałowej i dawnego emigranta zarobkowego do NRD - Stacha Japycza.
5. Serialowy Kusy to kreacja symptomatyczna dla polskich wizerunków new man, postać telewizyjnego bohatera męskiego "po" - już przepracowanym w medialnym dyskursie publicznym - "kryzysie męskości" lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia (por. Kalinowska, 2004: 193-202).
6. W schemacie myślenia mitycznego realizowanym konsekwentnie w serialu Ranczo nie sposób pominąć mitotwórczej funkcji imion głównych bohaterów: Lucy i Jakuba (Kusego) oraz ich córki Doroty. Lucy to imię pochodzące od łacińskiego lucina 'przynosząca światło, narodzenie', Jakub z hebrajskiego (choć znaczenie nie jest pewne) wyraża archaiczną liczbę mnogą 'my', zaś Dorota jest żeńską formą imienia Teodor z gr. theodoros 'boży dar'. W kontekście mityzującej "epopeiczności" serialu imiona te wydają się być intencjonalnie użyte przez twórców Ranczo (Kopaliński, 1994: 668-671).
7. Kulturowa "kobiecość" symboliki ogrodu doczekała się już obszernych opracowań, zwłaszcza w aspekcie prefiguracji boskiego macierzyństwa. Zauważyć należy, iż dyskurs mityczny w spersonalizowanym centrum przestrzeni ogrodu sytuuje zawsze "kobiecą" protagonistkę fabuły mitu. Jak konstatuje John Baldock: "ogrodzony lub zamknięty ogród jest typem Marii Panny (Por. Pnp 4,12). Święty Antoni zachęcał zaś do dbałości o ogródek duszy, aby mógł się w nim narodzić Chrystus" (Baldock, 1994: 124).
8. Taki schemat mitograficzny - zasadę dziedziczenia przez dziecko bez kulturowego pośrednictwa pokolenia rodzica - Edmund Leach nazywa "relacją kołysania". "Dziedziczenie z pominięciem jednego pokolenia wyjaśnia teoria Leacha o archaicznym poczuciu czasu jako swego rodzaju kołysaniu się między dwoma biegunami - życiem i śmiercią, nocą i dniem. Kołysanie to jest również zgodne z utożsamieniem pokoleń dziadów i wnuków. Takie dwoiste wyobrażenie zgodne jest z przeciwstawieniem czasów mitycznego i empirycznego" (Mieletinski, 1981: 218).

BIBLIOGRAFIA:
1. Baldock J. (1994). Symbolika chrześcijańska, Poznań.
2. Barthes R. (2008). Mitologie, Warszawa 2008.
3. Grau O. (2004). Virtual art. From Illusion to Immersion, Cambridge.
4. Hernas Cz. (1999). Barok, Warszawa.
5. Jakubczak M. (2000). Estetyka ziemi - między naturą a językami wyobraźni, \"Kultura Współczesna\", 1-2, (11-70).
6. Kalinowska I. (2004) Śmierć inteligenta, czyli o ponowoczesnym kryzysie męskości w kinie polskim, [w:] Radkiewicz M. (red.), Gender. Konteksty. Kraków.
7. Kérenyi K. (2004). Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki, Kraków.
8. Kopaliński W. (1994). Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych z almanachem, Warszawa.
9. Lévi-Strauss C. (2006). Antropologia strukturalna, Warszawa.
10. Mieletinski E. (1981). Poetyka mitu, Warszawa.
11. Nacher A. (2008). Telepłeć. Gender w telewizji doby globalizacji, Kraków.
12. Nieznanowski S. (2002) Epos, [w:] Michałowska T. (red.), Słownik Literatury Staropolskiej. Średniowiecze. Renesans. Barok, Wrocław.
13. Ostrowska E. (2004), Matki Polki i ich synowie. Kilka uwag o genezie obrazów kobiecości i męskości w kulturze polskiej, [w:] Radkiewicz M. (red.), Gender. Konteksty, Kraków.
14. Rychard A. (1991), Społeczeństwo a polityka, [w:] Krawczyk Z., Morawski Z. (red.), Socjologia. Problemy podstawowe, Warszawa.
15. Szyjewski A. (2008). Etnologia religii, Kraków.
16. Todorow T. (2004). Ludzie-opowieści, [w:] Głowiński M. (red.), Narratologia. Gdańsk.
17. Wnuk-Lipiński E. (1996). Demokratyczna rekonstrukcja. Z socjologii radykalnej zmiany społecznej, Warszawa.

Komentarze

• Skomentuj artykuł. Dodaj swoją opinię korzystając z poniższego formularza.

Dodaj komentarz

Nick:
Komentarz:

Etnologia.pl