Etnologia.pl

O serwisie

Zadaniem, jakie stawiamy przed sobą, jest uwolnienie etnologii z jej akademickiej niedostępności; wykazanie, jak daleko i szeroko poza mury uczelni może sięgać zdawałoby się wšska dyscyplina ...
czytaj...

Multi-Kulti

Tabloid - symbol upadku kultury?

Etnologiczne spojrzenie na rzeczywistość

Serwis etnologiczny

Polska

W ostatnim czasie Urząd Gminy Łomazy (administrator cmentarza) zaczął jednak dbać o mizar. Do dnia dzisiejszego zachowało się ok. 160 kamieni nagrobnych z piaskowca i 1 płyta. Niestety tylko część kamieni jest w dobrym stanie. Na niektórych wyryte są półksiężyce, symbole religii muzułmańskiej - islamu. Po I wojnie światowej cmentarz był systematycznie dewastowany przez okolicznych mieszkańców. Nagrobki były rozbijane i służyły jako gruz, toczaki lub osełki do kos. Dewastacji prowadzonej przez miejscową ludność chrześcijańską, nie powstrzymały nawet stanowcze protesty miejscowego proboszcza[27]. Mizar ten nadal wymaga zabiegów konserwatorskich, bowiem czas niszczy ten unikatowy zabytek.

Foto: Charakterystyczny półkolisty nagrobek na mizarze w Studziance. Łukasz Węda.

Niewątpliwie ciekawym zjawiskiem jest edukacja Tatarów. W dawnych wiekach nauczanie islamu wśród muzułmanów polskich było prowadzone przez miejscowych imamów i rzadziej przez sprowadzanych z Krymu nauczycieli. Ważną rolę w ich nauce odgrywała rodzina. Nauka religii obejmowała podstawowe zasady islamu i czytanie Koranu. By zdobyć wiedzę religijną, konieczny był wyjazd do większych ośrodków muzułmańskich za granicą. Takie podróże odbywali tylko nieliczni. Po utworzeniu Muzułmańskiego Związku Religijnego w 1925 roku opiekę nad nauczaniem religijnym w poszczególnych gminach muzułmańskich przejął Muftiat Rzeczypospolitej Polskiej. Do II wojny światowej miejscem nauczania religii były szkółki przy meczetach, lub domy nauczycieli. Nauka religii w większych gminach odbywała się codziennie, w mniejszych, co niedzielę. Religii islamu nie uczono wówczas w szkołach publicznych. Dziecko kończyło naukę, gdy potrafiło dobrze czytać Koran.

Po II wojnie światowej nauczanie religii odbywało się w domach nauczycieli. Tworzono koła nauczania religii, do których uczęszczały dzieci w różnym wieku. Nauka odbywała się w dni wolne od pracy i nauki w szkołach publicznych, tzn. w soboty lub w niedziele. Takie koła były w Białymstoku, Sokółce, Suchowoli, Dąbrowie Białostockiej. W Białymstoku nauka odbywała się w domu modlitw. Pod koniec lat osiemdziesiątych ub. wieku religii zaczęli nauczać studenci z krajów muzułmańskich, studiujący na polskich uczelniach. Po 1989 r. gminy muzułmańskie wystąpiły do Kuratorium Oświaty o udostępnienie sal w szkołach publicznych do nauczania religii. Od tamtej pory do dziś nauczanie islamu odbywa się w szkołach publicznych w soboty lub w niedziele w miejscowościach z większą liczbą dzieci wyznających islam. Jedną z takich szkół prowadzi Halina Szehidewicz w Białymstoku. Osoby, które chciały zdobyć szczegółową wiedzę na temat islamu wyjeżdżają na uczelnie zagraniczne, np. do Francji, Bośni, Arabii Saudyjskiej, Syrii, Egiptu, Wielkiej Brytanii.

Tatarzy białostoccy nie zapominają Tatarach i miejscach po nich w okolicach Białej Podlaskiej. W 2005 r. do Studzianki na miejsce dawnego istnienia meczetu przybyła kilkudziesięcioosobowa delegacja białostockiej gminy muzułmańskiej z dwoma duchownymi: Muftim RP Tomaszem Mickiewiczem i imamem gminy bohonickiej Stefanem Jasińskim. Przyjechała także przewodnicząca gminy białostockiej Haliną Szehidewicz wraz z zespołem ludowym "Buńczuk" grupującym młodzież tatarską. Zespół zaprezentował wiersze znanych poetów tatarskich i tańce w strojach ludowych. Modlili się oni na mizarze w Studziance za zmarłych przodków. Tatarzy białostoccy nadal uważają, że mieszkańcy Studzianki dawnej kolebki Tatarów posiadają nadal cechy dawnych Tatarów. Nie każdy te cechy jednak rozpozna[28]. Wraz za pierwszą wizytą będą następne, co pozwoli miejscowej młodzieży uświadomić korzenie rodzinne i przypomnieć o przodkach zamieszkujących w przeszłości te tereny. W Studziance śladem po Tatarach jest wymagający ratowania mizar oraz żyjąca jeszcze sędziwa Tatarka Pani Helena Bandzarewicz a także Pan Stefan Remesz nieliczni potomkowie Tatarów zamieszkujących niegdyś tak licznie Studziankę.

Sądzę, że kultura i obyczaje przetrwały wśród Tatarów polskich ze względu przywiązanie ich do państwa polskiego. Wspólne dzieje oraz zadzierżgnięte z Polakami więzi Tatarzy prezentowali na łamach swojej prasy, przede wszystkim zaś w ukazujących się w okresie międzywojennym: "Przeglądzie Islamskim", "Roczniku Tatarskim", "Życiu Tatarskim"[29]. Obecnie Tatarzy polscy wydają: "Rocznik Tatarów Polskich", "Świat islamu", "Życie Muzułmańskie", "Pamięć i trwanie". Wpłynęło to w znacznym stopniu na fakt utrzymania własnej tożsamości.

Foto: Półkoliste nagrobki na mizarze w Studziance. Łukasz Węda.

Tatarzy polscy dzięki swoim zwyczajom i obrzędom zachowali poczucie odrębności religijnej. Ich żywa muzułmańska tradycja wzbogaca kulturę naszego kraju, wprowadzając do niej swoisty pierwiastek tajemniczości i orientu. Kultura tatarska jest mało znana, a jest niewątpliwie bardzo interesująca. W Polsce żyje obecnie ok. 4 tys. Tatarów. Większość z nich skupiona jest wokół muzułmańskich związków wyznaniowych. Wielu Tatarów żyje w rozproszeniu. Niektórzy nie przyznają się do pochodzenia tatarskiego. Chociaż niejednokrotnie w ich rysach można dopatrzyć się tatarskich cech. Do dnia dzisiejszego pozostały funkcjonujące tu i ówdzie nazwiska tatarskie takie jak: Azulewicz, Baranowski, Bielak, Buczacki, Kryczyński, Korycki, Lisowski, Mucharski, Muchla, Murawski, Okmiński Szabłonowski, Romanowski, Szehidewicz ect.

Chciałbym zwrócić jeszcze uwagę na potrzebę ochrony miejsc pamięci po Tatarach. Nie wystarczą tylko puste deklaracje słowne, ale konkretne działania i środki propagujące tą tematykę. Należy przeprowadzić dalsze badania spiesząc się wobec postępującego zjawiska zanikania tej społeczności. Wypada podejmować działania, aby nieliczne skupiska Tatarów w Polsce przetrwały póki oni są wśród nas.

Przypisy:

1. W ostatnim dziesięcioleciu m.in.: A. Kołodziejczyk, Rozprawy i studia z dziejów Tatarów litewsko-polskich i islamu w Polsce w XVII- XX wieku, Siedlce 1997. Tenże, Dwa XIX-wieczne testamenty tatarskie z Podlasia; "Rocznik bialskopodlaski", t. V z 1997. Obrzędy pogrzebowe i kult zmarłych Tatarów litewsko-polskich na południowym Podlasiu 1679-1915, [w:] Kultura ludowa Mazowsza i Podlasia, t. II, Warszawa 1997. Cmentarze muzułmańskie w Polsce, Warszawa 1998. A. Drozd, M. Dziekan, T. Majda, Meczety i cmentarze Tatarów polsko-litewskich. Katalog zabytków tatarskich, t. II, Warszawa 1999. J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944, Pułtusk 2002.
2. K. Warmińska, Tatarzy polscy, tożsamość religijna i etniczna, Kraków 1999, s.11.
3. Maciej Murza Konopacki w wywiadzie udzielonym dla Rzeczpospolitej 26 sierpnia 2005 r.
4. P. Borawski, A. Dubliński, Tatarzy polscy. Dzieje obrzędy, legendy, tradycje, Warszawa 1986. A. Kołodziejczyk, Rozprawy...,s. 110.
5. A. Kołodziejczyk, Rozprawy..., s.114-114. H. Mierzwiński,Osadnictwo tatarskie na Podlasiu za Jana III Sobieskiego, "Podlaski Kwartalnik Kulturalny" z 1997, nr 2, s. 40-49.
6. Zob. J. Sobczak, Tatarzy w służbie Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVII i w XVIII wieku. Studium historycznoprawne, "Czasopismo prawno-historyczne", t. 39, z. 1, Poznań 1987, s. 41-69.
7. A. Kołodziejczyk, Rozprawy..., s.124.
8. Szerzej na ten temat: S. Kryczyński, Nieznane szczegóły o rodzinie generała Józefa Bielaka, "Ateneum Wileńskie" z 1936, s.298-302. Tenże, Generał Józef Bielak (1741-1794), "Rocznik Tatarski" z 1935, t. II, s. 407-418.
9. Szerzej H. Mierzwiński, Powstanie 1794 roku i tradycje kościuszkowskie na Podlasiu, pod red. J. Wojtasika, Siedlce 1997, s. 77-85.
10. J. Tyszkiewicz, Z historii Tatarów polskich 1794-1944, Pułtusk 1998, s. 45-59.
11. Zob. J. Konopacki, Za wspólną ojczyznę, "Pamięć i trwanie" z 1998, s. 16-21.
12. A. Kołodziejczyk,op. cit.,s.129.
13. Ibidem...,s.132.
14. Wg relacji Marii Pirogowicz, z domu Bajrulewicz meczet w Studziance "był to (..) drewniany budynek w jednej z nich, w której znajdował się zwrócony w stronę Mekki ołtarz mogli przebywać tylko mężczyźni. Wierni, obowiązkowo w czapkach i modlili się z twarzami zwróconymi w stronę Mekki. Stronę tę wskazywał mihrab - nisza w ścianie świątyni. Na prawo znajdował się mimbar - kazalnica, na której stawał mułła, wygłaszając kazanie w środku nabożeństwa. Główne pomieszczenie było tylko dla mężczyzn. Dla kobiet było drugie pomieszczenie utrzymane w bardzo surowym stylu, z którego tylko prze kratkę w ścianie można było patrzeć na ołtarz, meczet, w Studziance był zawsze pełen wiernych. Modły - głośne recytacje w języku arabskim, odpowiednio były łączone z ruchami rąk, głowy i skłonami ciała do ziemi. Co tydzień odbywały się uroczystości zwane Bajram Mały (trwały od piątku do niedzieli)".
15. Na podstawie wywiadu przeprowadzonego z Haliną Szehidewicz przewodniczącą gminy muzułmańskiej w Białymstoku 20 I 2006 r.
16. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej, t. IV (woj. Lubelskie), Warszawa 1924, s. 1-3; Pierwszy powszechny spis ludności R.P. z 30 września 1921 r., "Statystyka Polski", t. XVIII A, Warszawa 1922, s. 82.
17. Na przykład: S. Dziadulewicz, Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929. Za sprawą działacza Stanisława Kryczyńskiego ukazywał się "Rocznik Tatarski". Przed II wojną pojawiły się trzy numery: w 1932 w Wilnie, 1935 w Zamościu i 1938 r. w Warszawie. Wojna uniemożliwiła planowane wydanie IV tomu.
Publikował w nim m.in. Tatarzy litewscy. Próba monografii historyczno-etnogrficznej, "Rocznik Tatarski" t. III, z 1938, s. 4-261. Także Tatarzy polscy a Wschód muzułmański, "Rocznik Tatarski" z 1935, t. II, s.1-128. Był autorem wielu biogramów znanych Tatarów.
18. A. Miśkiewicz, Tatarzy polscy w latach 1945-1985. Zarys historyczny, "Studia Podlaskie" t. III, z 1991, s.102.
19. Zob. J. Wiśniewski, Drewniane meczety Wileńszczyzny, "Spotkania z zabytkami", nr 8 z 2003, s.16-17.
20. W Gdańsku istnieje gmina muzułmańska grupująca lokalną społeczność tatarską. W 1990 r. oddano do użytku meczet.
21. A. Miśkiewicz, Tatarzy..., s. 118-119.
22. Podobne gminy znajdują się w Bydgoszczy, Gorzowie Wielkopolskim, Poznaniu i Warszawie. Natomiast domy modlitwy są obecnie w Białymstoku, Suchowoli, Łodzi, Katowicach, Poznaniu.
23. Obliczenia te sporządził Maciej Konopacki w 1964 r.
24. Kalendarz muzułmański Tatarów w Polsce na rok 1939 (1357/58 Hidży), Wilno 1938, s.62-69.
25. Dane uzyskane od hadżiego Adama Iljasiewicza opiekuna meczetu w Kruszynianach podczas wywiadu przeprowadzonego 11 sierpnia 2005 r.
26. Mizar w Zastawku zachował się w stanie szczątkowym. Zachowały się na nim 53 kamienie nagrobne datowane od XVIII w. Układ nagrobków niewyraźny a w przeszłości były to równoległe rzędy tzw. saffy wzorowane na rytualnym szyku muzułmanów podczas wykonywania modlitw w meczecie.
27. W. Świątkowski, Podlasie, Piąta wycieczka po kraju, Warszawa 1929.
28. Z rozmowy Stefanem Mustafą Jasińskim pełniącym funkcję imama parafii muzułmańskiej w Kruszynianach od 1986r, podczas wizyty w Studziance 28 V 2005 r.
29. T. Kośmider, Problem integracji w prasie Tatarów polskich, [w:] Rzeczpospolita Obojga Narodów. Studia i szkice pod red. M Wagnera i J. Wojtasika, Siedlce 2004, s. 295-305.

Najchętniej czytane

Między szamanizmem a islamem ludowym

Norwescy Kwenowie - kontrowersyjna mniejszość

"Brud w oku patrzącego". Słów kilka o Mary Douglas

Kraje których nie ma na mapie: Somaliland

Etnologia.pl