Etnologia.pl

O serwisie
Zadaniem, jakie stawiamy przed sobą, jest uwolnienie etnologii z jej akademickiej niedostępności; wykazanie, jak daleko i szeroko poza mury uczelni może sięgać ...
czytaj...

Etnologia.pl poleca

Etnologiczne spojrzenie na rzeczywistość

Serwis etnologiczny

Okołoetnologicznie

Romowie przywiązują duże znaczenie do tradycji. Kultywują ją szczególnie nomadowie, ale ślady dawnych obrzędów pozostały także wśród szczepów osiadłych. Ślady tego można dostrzec przykładowo w działaniach wróżących Cyganek, czy też w obrzędach odprawianych przy okazji Święta Zmarłych.

Obrzędowość rodzinna i doroczna Romów
Romowie przywiązują duże znaczenie do tradycji, którą kultywują zwłaszcza nomadowie, a w mniejszym stopniu także szczepy osiadłe. Pod pojęciem obrzędu należy rozumieć zachowanie powszechnie przyjęte w danej zbiorowości i poparte tradycją. Funkcją obyczaju jest kontrola społeczna, zachowanie niezgodne z przepisami obyczaju natychmiast powoduje negatywną reakcję grupy. Obyczaje zmieniają się bardzo powoli. Obrzęd to z kolei to zespół czynności i praktyk o znaczeniu symbolicznym, zakorzeniony w tradycji.

Obrzęd wróżenia
W obrzędowości Cyganów ważną rolę pełnią wróżby, wobec dyskryminacji i prześladowań, jakich od wieków doświadczali Romowie: wróżba stawała się obrzędem, któremu - oprócz odwiecznych znamion tajemniczości - przybywała jeszcze jedna cecha: ceremonii tajnej, przeprowadzanej ukradkiem, o smaku owocu zakazanego, co tym bardziej zwiększało jej wagę i atrakcyjność. Stawała się z resztą coraz rzadsza. (1).
Spacerujące po ulicach miast i parkach cygańskie wróżki bywają odbierane jako natrętne w sposób podobny do roznosicieli ulotek, czy też sprzedawców: podbiegają zastępują drogę i mówią, mówią, mówią... jest to już zaczątek wstępu do wróżbiarskiego seansu (2). W tym czasie wróżka dokonuje wstępnego 'badania' klienta pod kątem jego podatności na wróżbę, poprzez obserwowanie jego zachowania, reakcji czy odruchów. Skuteczność wróżby zależy zarówno od skuteczności działań Cyganki, jak i od podatności na sugestię osoby, której wróżba jest przekazywana. Cyganka na wstępie stara się doprowadzić klienta do stanu zdumienia i zauroczenia, co zwiększa gotowość psychiczną do przyjęcia przepowiedni, czyli podatność na sugestię: owo preludium magiczne składa się z wielu, na ogół z dawna używanych, tradycyjnych elementów. Już sama intonacja głosu cygańskiej wróżki, zaśpiew charakterystyczny, monotonna melopea, stosowana wyłącznie na wróżbiarski użytek, brzmi jak obrzędowe zamawianie wypowiadane jak gdyby pod dyktando wtajemniczenia. (3) Zmieniony w ten sposób ton głosu J. Ficowski nazywa mową sakralną. Przykładowy prolog wygłoszony przez Cygankę brzmi: Cyganka prawdę ci powie. Szczęście niedaleko, ale musisz się kochana od Cyganki dowiedzieć gdzie masz twojego szczęścia szukać, bo ominiesz nie znajdziesz a szczęście samo cię kochana szukać nie będzie. A od jednej takiej co ci dużo obiecuje trzymaj się z daleka bo jakby dała dla ciebie te obiecanki to byś się wzbogaciła taką biedą co jej nigdy w życiu nie oglądałaś. (4) Taka mowa (zwana zaśpiewem) jest wygłaszana jednym ciągiem, bez żadnych pauz, rytmicznie intonowana. Po tym wstępie wróżąca przechodzi do ogólnikowej charakterystyki klientki, przypisując jej cechy które można odnieść do większości ludzi, np. jesteś dobra i szczęśliwa, ale często smutne masz serce (5) albo zdolna to ty jesteś bardzo, ale nic z tego nie masz bo ten dar na mocne klucze zamknięty w twoim sercu i w głowie (6) W trakcie formułowania przepowiedni Cyganki wykorzystują swoją potoczną wiedzę psychologiczną i umiejętność obserwowania, a także pewnych trudnych do zdefiniowania umiejętności, które można nazwać intuicją. Wszystko to razem można określić jako szeroko rozumiane kompetencje interpersonalne. Tzw. 'czytanie z dłoni', czy z 'kart' pełni tylko rolę magicznej otoczki, teatralnego rekwizytu w rzeczywistości, nie przyczyniając się wcale do trafności przepowiedni. Bronisława Wajs (znana jako Papusza), cygańska poetka i wróżbiarka zwierzyła się przed śmiercią ze swoich sposobów wróżenia: Jak która Cyganka mądrzejsza, to umie lepiej wróżyć, a która głupia to już tak nie potrafi, ale aby coś dostać i zarobić, jak to Cyganka. Ja na przykład to wróżę psychicznie. Poznam, kiedy człowiek w niedobrym humorze, i kiedy odkochany, a kiedy zakochany. I poznam z czoła, co też to może być za człowiek: czy dobry, czy zły, czy mądry, czy głupi, czy ma wolę silną, czy złamaną. Ja tak wróżę, a inne nie wiem jak wróżą. Kiedy stawiam karty to ja wtedy mam minę poważną i z powagą wróżę. Jak kto umie, tak wróży, byleby co wywróżyć i dalej iść. (7) Papusza porównuje także wróżenie do pisania wierszy, wskazując na znaczącą rolę w generowaniu wróżb 'wyższego czynnika' zwanego natchnieniem. Połączenie owego natchnienia z umiejętnościami psychologicznymi skutkuje czymś w rodzaju wglądu, i tak powstaje wróżba. Zdarza się jednak, że mniej zaawansowane wróżbiarki powtarzają na zmianę kilka schematycznych, ogólnikowych formułek, nie angażując się zbytnio w cały proces przepowiadania przyszłości.
Wróżby robione w domu obfitują w większą ilość elementów 'magicznych', niż te w plenerze. Są one bardziej rozbudowane obrzędowo, wzbogacone elementami iluzjonistycznymi. Tego typu 'czary' odbywają się zwykle przy okazji zażegnywania nieszczęść takich jak choroba, czy pomór bydła, zapobieganiu urojonych klęsk (takich jak śmierć, pożar, gradobicie), w ceremoniach uzdrowicielskich i szczęściodajnych. Często stosowaną sztuczką iluzjonistyczną, sprawiającą wrażenie magii, a opartą na prawach fizyki jest 'burzenie' się wody w szklance odwróconej do góry dnem. Trick ten polega na tym, że prawie pełną szklankę zimnej wody przykrywa się chustką w taki sposób, aby materiał znajdujący się bezpośrednio nad powierzchnią wody był nieco wklęsły, luźny i zmoczony w wodzie, dzięki czemu między chustką a wodą nie ma warstwy powietrza. Z tak 'zabezpieczonej' szklanki nie wylewa się woda po odwróceniu jej do góry dnem. Ponadto kiedy przyłoży się ucho do szklanki, a Cyganka powoli ściąga brzegi chustki, słychać szum, ponieważ powietrze przechodzi przez mokrą tkaninę. Wszystko to daje efekt niesamowitości i magii, zdarza się, że Cyganka dyskretnie podrzuci do szklanki jakiś rekwizyt; kościotrupa, diabełka, itp., sugerując jakoby 'zalągł' się on w burzącej się wodzie, po czym nakaże wykonać jakąś czynność mającą zapobiec nieszczęściu, np. zakopać kościotrupa o północy na cmentarzu, co pomoże odwrócić zły los.

Najczęściej używane demoniczne rekwizyty i gadżety to:
- Diabełek (bengoro) - mała, czarna figurka z czerwonymi oczami, rogami i ogonem, zrobiona z czarnych włosów, wosku i węgla. Figurka ma zwiastować zło i zalęgać się w kurzym jajku.
- Trupek (mułoro) - zrobiony z wosku, ma zwiastować śmierć.
- Włochaty krzyż (truszuł bełenca) - zrobiony z czerwonego wosku krzyżyk równoramienny, opleciony włosami, które symbolizują złe moce.
- Kostka (kokało) - krótka kość ze śródstopia krowy owinięta włosami, także symbolizuje zło.
- Żelazo (sastry) - rozcięty pierścień ze sprężystej stali używany do wróżb. W rozcięciu umieszcza się kawałek cukru, wkłada do wody i opiera się o niego monetę. Po rozpuszczeniu się cukru moneta wydaje brzękniecie, według wróżby jest to znak.

Warto podkreślić, że sami Cyganie nie przywiązują żadnego znaczenia do tych figurek, służą one według nich wyłącznie zarabianiu. (8)
Wśród najbardziej znanych cygańskich wróżb można wyróżnić czytanie z ręki, z fusów czy z kryształowej kuli, stawianie pasjansa i tarota oraz wróżenie z kości do gry i domina. (9) Wszystkie te formy wróżenia stanowią przejaw opisanych wyżej sztuczek 'psychologiczno'-iluzjonistycznych, wykonywanych w celach zarobkowych.

Wróżenie z ręki wynika z przekonania, że kształt dłoni i inne jej właściwości, zwłaszcza kształt i długość linii papilarnych, jest znakiem określonych cech osoby oraz tego, co ją spotka w przyszłości; jak długo będzie żyła, ile będzie miała dzieci, itp.

Wróżba z fusów zaczyna się wypiciem herbaty przez osobę, dla której wróżba ta jest przeznaczona, powinna ona zostawić nieco płynu ponad listkami herbaty. Cyganka trzykrotnie bierze filiżankę za uszko lewą ręką i kręci nią zgodnie z ruchem wskazówek zegara, uzyskany w ten sposób układ fusów stanowi wróżbę. Fusy znajdujące się bliżej dna symbolizują zdarzenia z przeszłości, natomiast te na górze teraźniejszość, ułożone w kierunku uszka wskazują na to, co ma nadejść, a w przeciwnym kierunku - rzeczy odchodzące. Wszystkie znaki należy interpretować łącznie, gdyż dopiero w kontekście zyskują one określone znaczenie.

Kości do gry istnieją od ponad 2000 lat. Niemal tak samo stara jest tradycja używania ich do wróżenia. By uzyskać odpowiedź na konkretne pytanie, należy rzucić trzy kości tak, aby zatrzymały się w środku koła. Jeśli wszystkie wypadną poza jego obręb, należy powtórzyć rzut, ale tylko jeden raz. Wróżba polega na zsumowaniu liczby oczek kości znajdujących się wewnątrz koła. Każda kość, która wypadnie, może wskazywać na kłopoty. Zastosowanie kości do wróżenia wyrosło prawdopodobnie z tradycji rzucania losów. Wróżenie z kości do gry dało początek wróżbom z domina. Zasada jest tutaj taka, że należy wymieszać wszystkie kości i wyciągnąć trzy, które interpretuje się łącznie, choć można też dokonać interpretacji rozkładając wszystkie kości domina podobnie jak karty.

Kryształowa kula jest często używanym rekwizytem do wróżb, ma ona służyć do poznawania teraźniejszości i przewidywania przyszłości. W rzeczywistości oczywiście nic się w tej kuli nie pojawia, jest to sztuczka quasi-psychologiczna, oparta na trafnej obserwacji i intuicji, jakie już opisano w tym rozdziale.

Wróżenie z kart jest chyba najbardziej znanym i popularnym zwyczajem związanym z wróżbami. Zwyczajowo używa się w tym celu kart Tarota. Historia tych kart jest długa, Tarot pojawił się w Europie na przełomie XIII i XIV wieku i początkowo służył jako karty do gry. Twórcą okultystycznych zastosowań Tarota był Antione Ciurt de Gobelin, szwajcarski pastor i wolnomularz, żyjący w XVIII wieku. Uznał on, że Tarot jest w istocie tajną księgą egipskich kapłanów. Struktura Tarota opiera się na liczbie 7, każda z małych arkanów Tarota zawiera 14 kart - czyli 2x7, z kolei każda z wielkich arkanów zawiera 21 kart, czyli 3x7. Interpretacja wróżby zależy od kontekstu wszystkich kart, ich ułożenia i zajmowanej pozycji. Jest to bardzo trudna sztuka i wymaga wielu lat nauki.
Innym typem wróżby z kart jest stawianie pasjansa, używa się do tego celu zwykłych kart do gry, pasjans odpowiada na konkretne pytanie, podobnie jak wróżba z kości do gry.

Przypadki przejawów prawdziwych zdolności nadprzyrodzonych są wśród Cyganek niezmiernie rzadkie, jednak podobno i takie się zdarzają. J. Ficowski podaje tutaj przykłady odgadywania imion, które w rzeczywistości mają wskazywać na umiejętność czytania w myślach, czyli zdolności telepatyczne. Potwierdzeniem tych umiejętności ma być zdaniem autora stan psychofizyczny Cyganki po wróżbie, wskazujący na znaczne wyczerpanie i przemęczenie. Jeden z przypadków takiej wróżby opisano następująco: na twarzy Cyganki ujrzałam wyraz ogromnego skupienia; szeptała coś cicho i niezrozumiale dla mnie, oczy miała zamknięte, robiło to wrażenie transu (...) postać Cyganki i jej twarz przebiegał skurcz, na twarzy widziałam ogromny wysiłek myślowy. I znowu cicho coś mówiła w niezrozumiałym dla mnie języku, aż po pewnym czasie powiedziała: twoje imię to Iwona (...) podeszła do czynnej zabytkowej studzienki i chustką zmoczoną w wodzie owinęła sobie głowę, usiadła na krawężniku, sprawiając wrażenie wyczerpanej fizycznie. (10) Można opisać jeszcze wiele podobnych historii. Z nich wszystkich wypływa podobny wniosek, zgodnie z którym proces czytania myśli jest kierowany czymś w rodzaju 'hiperintuicji'. Imiona nie docierają do świadomości Cyganki w ich dosłownym brzmieniu, o czym świadczy to, że Cyganki odgadujące imiona w nieznanym sobie języku wypowiadały je nie w oryginalnym brzmieniu, lecz języku, którym mówiły. Tego rodzaju przepowiednie do dziś pozostają zagadką.

Obyczaje społeczne i rodzinne
Ważnym obyczajem jest dla Romów 'patyw', co oznacza gościnność, okazywanie czci gościom poprzez przyjęcie biesiadne, szacunek oraz uroczysty poczęstunek. Przyjmowanie gości zobowiązuje do licznych toastów na ich cześć oraz obfitego poczęstunku. Demonstracja wzajemnego szacunku odbywa się poprzez picie z jednego kieliszka. Z oddzielnych naczyń je i pije ktoś, kto jest uważany za nieczystego i odrzuconego: nawet na przyjęciach wieloosobowych używa się niewielu kieliszków, pijąc grupkami z jednego. Gdy na wielkich przyjęciach, np. w restauracji, każdy ma przed sobą kieliszek, po jakimś czasie przechodzi się na grupowe picie z jednego lub też pojedynczo podchodzi się do wybranych gości, posyłając kolejny toast, przepijając z własnego lub z jego naczynia (...) każdy toast jest formą okazywania szacunku konkretnej osobie. Towarzyszą temu odpowiednio dobrane formuły słowne - dziękczynne i pozdrawiające. (11) W czasie patyw dobrze widziane jest również odkrawanie najsmakowitszych kąsków i częstowanie nimi gości. Wystawne przyjęcia są jednocześnie manifestacją gościnności, jak i zamożności gospodarza, określenie "patywało Rom" oznacza człowieka gościnnego i godnego szacunku, a obfite przyjęcia wspomina się długo. Zasada gościnności przejawia się także w tym, że nie pytając gościa o to czy jest głodny stawia się przed nim miskę z jedzeniem. W efekcie trudno jest uniknąć poczęstunku, kiedy odwiedza się cygańskie domy.
Obyczaj patyw może doprowadzić Cygana do kłopotów finansowych, nieraz zdarza się, że Romowie zaciągają pożyczki tylko po to, aby wystawnie przyjąć gości. Zdarza się, że unika się spotkań nawet jeśli ważna sprawa wymaga omówienia po to, aby uniknąć obfitej gościny. Gości obowiązuje rewanż i wypada, aby był on jeszcze bardziej wystawny. Co ciekawe, zwyczaj 'patyw' znany jest również w cywilizacji arabskiej. Inny obyczaj społeczny odnosi się do starszeństwa, nosi on nazwę 'phuripen' i nakazuje poszanowanie starszych. W zachowaniu przejawia się to jako całowanie starszych mężczyzn w rękę, w towarzystwie młody musi prosić najstarszego o zgodę na zabranie głosu. Niezależnie od pokrewieństwa, bądź jego braku, do starszych należy zwracać się per 'wujku' (kako) i 'ciociu' (bibi), używając formy 'wy'. Rodzice (ojciec - dad i matka - daj) są największymi autorytetami, którym należy się bezwzględny szacunek i posłuch.
Jedną z ważniejszych tradycyjnych zasad jest reguła czystości, którą wyznają głównie plemiona Polska Roma i niemieccy Sinti. Zasada skalań opiera się na przekonaniu, że świat dzieli się na dwie sfery: czystą (źuźo) i nieczystą (marime) w sensie rytualnym, brud fizyczny (mel) stanowi zupełnie inną kategorię. W znaczeniu rytualnym nieczyste są pewne części ciała, marime mogą stać się też niektóre przedmioty i ludzie. Nieczystość rytualną mogą wywołać niektóre części ciała człowieka i jego wydzieliny oraz wszystko to, co się oddziela od ciała (włosy, paznokcie, itp.) oraz łamanie zasad obowiązujących w społeczności Romów. Granica czystości ciała przebiega według linii pasa i oddziela połowę czystą (górną) od nieczystej (dolnej) oraz przez powierzchnię ciała oddzielającą to, co czyste (na zewnątrz) od tego, co nieczyste (od wewnątrz). Nieczystość ciała dotyczy szczególnie kobiet w wieku rozrodczym. Nieczyste jest ciało kobiety od pasa w dół oraz wszystko, co się z tym ciałem bezpośrednio styka, czyli buty i bielizna. Dotykanie kobiecego ciała od pasa w dół usprawiedliwia tylko potrzeba prokreacji, mężczyźnie nie wolno także dotykać jej bielizny, ubrania i obuwia. Nie wolno także prać ubrań męskich i kobiecych razem. Mężczyźni nie mogą używać tych samych misek, których używają kobiety. Kobiety noszą na sobie kilka spódnic, aby nie dopuścić do skalania pożywienia lub przedmiotów, mimo nie wolno im usiąść na stole, ani na czapce należącej do Cygana. Kalająca jest też sytuacja, gdy kobieta znajduje się ponad mężczyzną, w związku z tym obyczajem Cyganie wybierają mieszkanie na najwyższym piętrze, a w domach jednorodzinnych tak urządzają mieszkanie, aby kobiety nie musiały wchodzić powyżej parteru. Szczególne zagrożenie stanowi kobieta w czasie menstruacji oraz rodząca. Poród jest aktem nieczystym, w tym czasie mogą towarzyszyć kobiecie tylko wybrane akuszerki spoza społeczności cygańskiej. Cyganki chętnie rodzą w szpitalu gdyż traktują go jako miejsce odosobnienia. W rozmowie między Cyganami nawet wzmianka o kobiecie - istocie potencjalnie mogącej być powodem skalania - jest nietaktem, za który należy przeprosić.
Szczególnym rygorom podlega przygotowywanie pożywienia, gdyż wszystko, co przechodzi przez usta musi być rytualnie czyste. Wspólne jedzenie oznacza czystość rytualną wszystkich ucztujących. Jedzenie jest przygotowywane przez kobiety, przy czym one same podlegają skomplikowanym rytuałom, aby nie skalać przygotowywanego posiłku (12). Obyczaje związane z czystością i wiążące się z nimi tabu antropolodzy uważają za centralny element kultury Romów, jego funkcją jest wzmocnienie granic etnicznych i wytyczenie zasadniczej granicy podziału na Cyganów i gadźo (obcych). Uznanie za skalanego jest dla Cygana największą hańbą, która spada także na jego rodzinę. Wszystko, czego dotknie taka osoba, jest skalane dla innych (13).
Rytuały czystości zaczynają obowiązywać kobietę od momentu uzyskania przez nią dojrzałości płciowej, wówczas jest już uważana za gotową do zamążpójścia. Dziewczynki które jeszcze nie są mężatkami, nie mogą pokazywać się samotnie poza domem, co często staje się przeszkodą w posyłaniu córki do szkoły. Zabronione są wszelkie zachowania mogące kojarzyć się z seksualnością oraz rozmowy na ten temat, a także wszelka nagość, nawet pokazywanie się w kostiumie kąpielowym. Mężczyznom nie wolno także oglądać zdjęć rozebranych kobiet (14). Wszystkie te obyczaje są znacznie lżej traktowane przez Cyganów Karpackich i inne szczepy osiadłe.
Dla Romów bardzo ważny jest obrzęd zaślubin (bijav). Cygańskie małżeństwa zawierane są przeważnie bardzo wcześnie (dziewczyna ma 13-14 lat, chłopak 16), wcześniej niż zezwala na to prawo cywilne i kanoniczne, dlatego rzadko bywają legalizowane. W bogatych rodzinach małżeństwa kojarzą rodzice, którzy decydują o wysokości zapłaty za dziewczynę, którą płaci ojciec chłopaka. W przypadku rozwodu opłata musi zostać zwrócona, co ma gwarantować, że wysoka cena dziewczyny zabezpieczy ją przed złym traktowaniem przez męża: Małżeństwo jest wśród Cyganów ważnym aktem, regulowanym wewnętrznym zwyczajem, zawieranym według tradycyjnego rytuału (...) 'mangavipen' zawiera się wobec rodziców młodych i ich rodziny, a samego aktu udziela ktoś starszy z rodziny. Rytuał nieco podobny do kościelnego polega na związaniu młodym rąk chustą i wypowiedzeniu formuły, w której celebrant przypomina im o obowiązku wzajemnego poszanowania i życzy nowożeńcom pomyślności w życiu. (15) Porzucenie kobiety może być uznane za poważnie naruszenie norm, przypadki odwrotne (porzucenie męża przez żonę) są niezwykle rzadkie.
W czasie obrzędu weselnego stary Cygan wiąże chustą ręce młodej pary, wcześniej pyta pannę młodą czy decyduje się na zaślubiny z własnej woli, a następnie Cygan wygłasza formułkę: Rzucam klucz do wody. Tak jak nikt go z niej nie wydobędzie, tak i nic nim nie otworzy, tak i was już nic nie rozłączy (16). Po rozwiązaniu rąk nowożeńców zaczyna się huczna i obfita uczta weselna. Młoda żona mieszka z rodziną męża. Jej zadaniem jest opieka nad teściami i rodzenie im wnuków.
Obrzędem nie mniej ważnym niż zaślubiny jest pogrzeb oraz wszystkie ceremonie związane ze śmiercią oraz pamięcią o zmarłych. Cyganie przywiązują duże znaczenie do uroczystości pogrzebowych, przy zmarłym gromadzi się cała rodzina. Na spotkaniu panuje dość swobodna atmosfera, pije się wódkę, rozmawia, wspomina. Wszystkie rzeczy zmarłego zostają spalone lub zniszczone. Romowie dbają o to, by umierający nie pozostawał ani na chwilę sam. Zarówno w szpitalu, jak i w domu, zawsze ktoś przy nim czuwa. Ważne też, aby zgon nastąpił poza miejscem, w którym się mieszka, dlatego wynosi się materac bądź łóżko zmarłego poza namiot czy wóz. Cyganie wierzą też, że dusze zmarłych mają moc czynienia złośliwości, dlatego w obawie przed konsekwencjami ze strony nielubianych zmarłych, wspominając zmarłego w trakcie biesiady zawsze wylewa się pierwsze krople wódki i wygłasza zdanie: 'lekka ziemia zmarłym'. Nie wolno też mówić o zmarłych źle żeby nie prowokować ducha do złośliwości. Żałoba trwa rok, po tym czasie odbywa się ceremonia zakończenia żałoby, nazywana pomana. W trakcie tego obrzędu przy grobie zbiera się najbliższa rodzina, wypija po kieliszku wódki, każdy z obecnych wylewa kilka kropli na płytę grobu, mówiąc 'lekka ziemia zmarłym' i wypija do dna. Przy okazji Dnia Zmarłych Cyganie gromadzą się na grobach, przynoszą zmarłym papierosy, które kładą na mogile i piją wódkę na znak pamięci, często też grają zmarłemu jego ulubioną melodię (17).
Rytuały związane z obrzędowością rodzinną oraz rytuały oczyszczenia, tabu i przejścia są do dzisiaj przestrzegane.

PRZYPISY
1. Ficowski, J.: Pod berłem króla pikowego. Sekrety Cygańskich wróżb, Wyd. 'Iskry', Warszawa, 1990
2. Ibidem, s. 66
3. Ibidem
4. Ibidem, s. 67 (interpunkcja oryginalna)
5. Ibidem
6. Ibidem
7. Ibidem, s. 68
8. Ibidem, s. 69-71
9. Buckland, R.: Secrets of Gypsy Fortunetelling, Lewellyn Publications, 1988
10. Ficowski, op. cit, s. 50
11. Bartosz, A.: Nie bój się Cygana. Na dara Romestar, Wyd. 'Pogranicze', Sejny, 2004s. 173
12. Bartosz, A., op. cit, s. 177-181
13. Fraser, A.: 'Dzieje Cyganów', Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa, 2001, op. cit., s. 160-166
14. Bartosz, A., op. cit., s. 175-176
15. Ibidem, s. 193
16. Ficowski, J., op. cit. s. 304
17. Ibidem, s. 311-319

selena @ 27 Mar 2008 12:52 am
Bardzo ciekawa strona.Sama jestem związana z cyganem i chciałam zobaczyć czy faktycznie to co ludzie piszą jest zgodne z faktami.Strasznie podobała mi się Twoja praca gdyż zawiera materiał bardzo zbliżony do prawdy bądź całkowicie prawdziwy.Pozdrawiam Cię bardzo gorąco.Oby tak dalej:)

Annaaaaa @ 20 Mar 2008 09:34 pm
:) eee... a gdzie moge kupić karty do tarota, kule... eee... i podrecznik do czytania z dloni? Prosze o odpowiedź...

Adusia @ 17 Nov 2007 03:17 pm
Artykuł pt. "Romowie - dyskruminowana mniejszość" raczej nie omawia szczegółowo wróżb stereotypowo romskiego pochodzenia, lecz próbuje łamać te stereotypy, Marto.
Ja uważam, że ten artykuł jest na czasie, trafiony, solidnie napisany, dopracowany. Nic dodać, nic ująć. Bardzo dziękuję autorowi! :) Wielkie dzięki za logiczne podzielenie tematyczne!

Adusia @ 17 Nov 2007 03:12 pm
Artykuł pt. "Romowie - dyskruminowana mniejszość" raczej nie omawia szczegółowo wróżb stereotypowo romskiego pochodzenia, lecz próbuje łamać te stereotypy, Marto.
Ja uważam, że ten artykuł jest na czasie, trafiony, solidnie napisany, dopracowany. Nic dodać, nic ująć. Bardzo dziękuję autorowi! :) Wielkie dzięki za logiczne podzielenie tematyczne!

~~~~~~ktoś fajny~~~~~~ @ 16 Apr 2007 04:45 pm
Fajna Stronka :)

Alan @ 20 Mar 2007 04:25 pm
Pragne kupic krysztalowa kule, moze ktos mi podpowie gdzie moge ja nabyc. Bede wdzieczny. Alan

remus @ 03 Mar 2007 12:24 am
widac cyganki sa sobrym materialem na psychoanalityka :) - szkoda tylko ze orabiaja biednych ludz

ika @ 06 Feb 2007 03:10 pm
Super praca, czegoś takiego szukałam. Dzięki też za bibliografię. :)

Marta, nic nie warta. :) @ 01 Dec 2006 01:54 pm
Kiedy tego szukałam chciałam się dowiedzieć jak wróżyć z RĘKI. A nie co robiły kiedyś Cyganki!

domi @ 27 Nov 2006 10:25 pm
ja chcialam sie dowiedzieć czy z kart do gry można wróżyć??? jak tak to jak i jak to odczytywać???

swucho @ 19 Nov 2006 09:06 pm
super, praca udana, temat trafiony, milo cos takiego poczytac Zdzich

Etnologia.pl