Etnologia.pl

O serwisie
Zadaniem, jakie stawiamy przed sobą, jest uwolnienie etnologii z jej akademickiej niedostępności; wykazanie, jak daleko i szeroko poza mury uczelni może sięgać ...
czytaj...

Etnologia.pl poleca

Etnologiczne spojrzenie na rzeczywistość

Serwis etnologiczny

Świat

Cyganie środkowoazjatyccy

Zamieszkujący postradzieckie republiki Azji Centralnej tzw. "Cyganie środkowoazjatyccy" (nazywani także "Luli") są częścią większej azjatyckiej zbiorowości etnicznej żyjącej w pasie zaczynającym się gdzieś od wschodniej Turcji, który ciągnie się dalej w kierunku wschodnim aż do Pakistanu i Afganistanu. Ich pokrewieństwo z europejskimi Romami jest dość problematyczne i najprawdopodobniej nie są oni ludnością pochodzenia romskiego. Ta społeczność na obszarze poza dawnym ZSRR na ogół określana jest jako Domowie a ich język jest nazywany Domari. Środkowoazjatyccy Cyganie są prawdopodobnie północnym odpryskiem Domów a ich skomplikowane losy i obecna zawikłana tożsamość są efektem ich zamieszkiwania w tej części Środkowego Wschodu (czy też szeroko pojmowanej Azji Centralnej), która na skutek dziejowych zawirowań znalazła się w XIX w. pod panowaniem rosyjskim, w XX w. stała się częścią wielkiego radzieckiego eksperymentu społecznego a w XXI w. weszła jako pięć nowych, postkolonialnych państw narodowych (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan i Uzbekistan).

Rozpad Związku Radzieckiego na tym obszarze doprowadził do bardzo negatywnych skutków w gospodarce, ekologii i kapitale ludzkim. Społeczności żyjące na tym terytorium stały się znalazły się w stadium wielkiego kryzysu społeczno-przyrodniczego. Zgodnie ze słowami amerykańskiego badacza Azji Środkowej, prof. Anatoly Khazanova, w początkach lat dziewięćdziesiątych XX w. środkowoazjatyckie społeczności znalazły się na prostej ścieżce prowadzącej z Drugiego (postkomunistycznego) Świata w Trzeci Świat (1). Obecnie można już w dużej mierze to zdanie profesora Khazanova skorygować i stwierdzić, iż kraje postradzieckiej Azji Środkowej przeszły już po katastrofie 1991 r. określony etap demodernizacji i że znajdują się już obecnie w Trzecim Świecie. Trzeba podkreślić, że jedną ze społeczności, które ucierpiały najbardziej w czasie kryzysowych przemian w postradzieckiej Azji Centralnej byli właśnie Cyganie środkowoazjatyccy (Luli).

Luli z terenów Uzbekistanu. Źródło: www.fravahr.org

Kim są "Luli"?

Zgodnie z opowiadaną w Azji Środkowej legendą: "...Dawno temu żyli biedni rodzice, którzy mieli syna Lu i córkę Li. Pewnego dnia do ich kraju przybył najeźdźca - rodzice uciekali i w panice zgubili dzieci. Osieroceni Lu i Li wyruszyli na ich poszukiwania - każde z nich wybrało swoją drogę. Po kilku latach spotkali się i nie poznawszy się nawzajem, pobrali się. Kiedy prawda wyszła na jaw mułła ich przeklął i od tego czasu to przekleństwo prześladuje ich potomków, których nazywają Luli..." (2).

Natomiast zgodnie z badaniami naukowymi "Cyganie środkowoazjatyccy" to umowny, zbiorowy termin, którym określa się, zamieszkujące przede wszystkim na terytoriach Tadżykistanu i Uzbekistanu oraz w (zasiedlonych głównie przez Uzbeków) obwodach południowego Kazachstanu i południowego Kirgistanu tadżyckojęzyczne etnograficzne grupy Luli (którzy sami siebie nazywają również Dżugi, Mugat, Gidajgar, Garbiszo, Gurbat) a także Paria (określających siebie również jako Czangar oraz Hindustoni), Kawol (czasami nazywających siebie Szejch Mohammadi) a także grup Czistoni i Tawoktarosz (nazywanych także Sogutarosz) (3). Jako "Cyganów" zaczęli te grupy określać dopiero rosyjscy zdobywcy, kupcy i podróżnicy zajmujący się eksploracją Azji Środkowej w XIX w. kierując się pewnym zewnętrznym podobieństwem tych grup względem europejskich Romów. Główną przyczyną pozostawał koczowniczy lub półkoczowniczy tryb życia jaki prowadziła większość z nich aż do XIX-połowy XX w.

Przedstawiciele tych grup tylko częściowo zaakceptowali tę nazwę. Cyganów rosyjskich (tzw. Russka Roma), i w ogóle europejskich, "Cyganie środkowoazjatyccy" nie uważali za lud sobie pokrewny. Nie zawierali z nimi również związków małżeńskich i nie rozumieli ich języka. Również europejscy Romowie nie uważają Luli za swoich krewniaków. Sytuacja ta zmienia się jednak w ostatnich pokoleniach, kiedy to wśród wykształconej w czasach radzieckich warstwy inteligenckiej, elity Luli, rozpowszechnia się myśl o przynależności do wielkiej, światowej wspólnoty narodu Roma oraz nieznana wcześniej idea indyjskiego pochodzenia.

Zróżnicowanie Luli

Z wyżej wymienionych grup Luli prawdopodobnie tylko Mugatowie (Dżugowie) i Sogutaruszowie (Tawoktaruszowie) od stuleci zamieszkują Azję Środkową oraz uważają ją za swoją ojczyznę. Nawet jeśli ich przodkowie rzeczywiście przybyli z Indii na te obszary to było to na tyle dawno, że nie zachowały się wśród nich ustne świadectwa na ten temat. Spora część Dżugi deklaruje się również często jako Tadżycy lub Uzbecy. Natomiast Czistoni, Kawol i Paria konsekwentnie uważają się za przybyszy z Afganistanu a swój język nazywają afgańskim. Z tego powodu określają się też na ogół po prostu jako Afgańczycy (tadż.-pers. - Afgoni) rzadziej jako Hindusi (tadż.-pers. - Hindustoni - za takich bowiem czasami uważają się niektórzy Paria).

Dodatkowy chaos terminologiczny wprowadza tutaj słowo "Mazang". Jest ono używana przez "właściwych" Cyganów środkowoazjatyckich (Luli, Dżugi, Mugat) dla oznaczenia członków etnograficznej grupy Paria (którą również zarówno otoczenie jak i badacze Azji Centralnej zaliczają do grona Cyganów środkowoazjatyckich). Dżugi twierdzą, że Mazangowie to lud ciemnoskóry. Natomiast Paria (którzy rzeczywiście prezentują typ antropologiczny charakterystyczny dla ludności południowych Indii) słowem "Mazang" określają "właściwych" Cyganów środkowoazjatyckich - Luli. Paria również nigdy sami siebie nie nazywają Mazangami (4). Również Tadżycy i Uzbecy wśród których zamieszkują Dżugi i Paria używa nazwy "Mazang" właśnie dla określenia tych ostatnich. Stąd też częste stwierdzenia, że, Mazangowie, podobno, nigdy nie zajmowali się żebractwem. Było ono związane z tym, że Paria, w przeciwieństwie do pozostałych grup Cyganów środkowoazjatyckich, od stuleci zajmowali się głównie pracą na roli. Ponieważ, do tego wszystkiego, osiadła od stuleci ludność tadżycka oraz uzbecka nagminnie myliła i myli do dzisiaj ze sobą różne "cygańskie" grupy, "Mazangami" nazywani są przez Tadżyków oraz Uzbeków także zarówno Dżugi/Luli jak i europejscy Romowie.

Językoznawcy toczą spory dotyczące lingwistycznej przynależności Luli. Według większości badaczy Luli posługują się jednym z miejscowych socjolektów języka tadżyckiego. Mówią oni w jednym z "języków profesjonalnymi", które są używane w Azji Środkowej. Nazywane są one również "tajnymi językami" (tadż.-pers. - abdol-tili) (5). Były to kody znaczeniowe, którymi posługiwali się nimi członkowie różnych niejawnych wspólnot (m. in. złodzieje, żebracy, itd.). Wybitny radziecki iranista, prof. Josif Oranskij mówił nawet nie tyle o "tajnych językach" co o "tajnych słownikach", gdyż od lokalnego standardu języka perskiego (tadżyckiego) "tajne języki" różniły się przede wszystkim warstwą leksykalną (6). Składała się ona często z zapożyczeń (często pochodzących rzeczywiście z języków subkontynentu indyjskiego) lub słów o celowo zniekształconej fonetyce bądź intencjonalnie zmienionych znaczeniach. Tajny język używany przez środkowoazjatyckich Cyganów, nazywany najczęściej lawzi mugati, pozostawał najbliższy językom używanym w przeszłości przez członków mistycznych muzułmańskich bractw religijnych będących lokalnymi odpowiednikami znanych ze średniowiecznej Europy zakonów żebraczych (takich jak początkowi dominikanie czy franciszkanie). Te formy życia religijnego typowego dla islamu mistycznego (sufizmu) przetrwały na terytorium Azji Środkowej do początków władzy radzieckiej a na obszarze Afganistanu istnieją do dzisiaj. Bractwa sufickie w Azji Środkowej z uwagi na podobny styl życia, strategie przetrwania, formy życia religijnego, etc. wywarły duży i do dziś słabo zbadany wpływ na miejscowe grupy cygańskie i cyganopodobne (7). Jeśli chodzi o kwestie lingwistyczne to 50% tajnego języka środkowoazjatyckich Cyganów pokrywa się z językami znanych od średniowiecza w Azji Środkowej sufickich bractw żebraczych kalandarów i maddachów. W lokalnych społeczeństwach zapełniali oni tą samą niszę, którą obecnie została w dużej mierze zmonopolizowana przez Luli, ponieważ kalandarowie i maddachowie zostali zakazani i zlikwidowani przez władzę radziecką już na początkowym etapie jej istnienia (jeszcze w latach dwudziestych XX w.) jako darmozjady i przedstawiciele klasy pasożytów społecznych.

Luli z Samarkandy, Uzbekistan. Źródło: www.fravahr.org

Jako ciekawostkę można tu dodać, że dekret o zakazie działalności kalandarów i maddachów był jednym z pierwszych dekretów nowej władzy radzieckiej, której członkowie rekrutowali się z wyznającej islam ludności autochtonicznej. Od nazwy zreformowanych metod nauczania języka arabskiego byli oni nazywani dżadidami. Odłam tej lokalnej grupy muzułmańskich modernistów budował system radziecki w Azji Środkowej na jego początkowym etapie rozwoju jako tzw. frakcja "muzułmańskich komunistów" (8). Starali się oni reformować miejscowe wierzenia muzułmańskie w duchu ortodoksyjnego, książkowego, skrypturalistycznego, "islamu wysokiego". Z tego też powodu nietolerancyjnie odnosili się do wszelkich przejawów heterodoksyjne religijności ludowej, takiej jak islam różnych grup Luli, kalandarów czy maddachów, których w krótkim czasie po objęciu władzy najprawdopodobniej właśnie z tego powodu postawili poza radzieckim prawem (9).

Należy tu podkreślić odrębność Paria, którzy w przeciwieństwie do pozostałych grup Cyganów środkowoazjatyckich (Dżugi, Sogutarosz, Kawol i Czistoni) zachowali do naszych czasów odrębny język indoaryjski (choć sami Paria na ogół nazywają swój język "afgańskim" a siebie uważają za "Afgańczyków"). Natomiast o ile tajne języki grup etnicznych Dżugi i Sogutarosz pokrywają się ze sobą to żargony Czistoni i Kawol mocno różnią się między sobą podobnie jak różnią się od argotu Dżugi. Może to być również związane z przypisywaną poszczególnym grupom swoistą tradycyjną specjalizacją. Zgodnie z nią Dżugi powinni się zajmować muzyką, śpiewem, żebractwem, wróżeniem, jubilerstwem; Sogutarosz - stolarstwem, obróbką drewna; Czistoni winni parać się złodziejstwem, Paria - handlem naswajem (popularnym w Azji Środkowej suchym tytoniem do żucia), wynajmowaniem się do prac sezonowych w rolnictwie natomiast grupa Kawol ma zajmować się drobnym handlem. Owa tradycyjna specjalizacja, bariery lingwistyczne oraz endogamia powoduje, że grupy przypominają swoje odpowiedniki żyjące bardziej na południe, w Afganistanie, Pakistanie i w Indiach, gdzie żyją zbliżone cygańskie i cyganopodobne grupy, muzułmańskie kasty artystów czy kowali.

Wierzenia Luli

Wszystkie grupy środkowoazjatyckich Cyganów jednoznacznie określają swoją religię jako islam. Podobnie jak w przypadku innych mieszkańców postradzieckiej Azji Środkowej jest to islam w interpretacji dominującej w byłym ZSRR hanafickiej szkoły prawa muzułmańskiego, silnie przesiąknięty przedmuzułmańskimi wierzeniami oraz rozwijający się przez kilka pokoleń pod wpływem represji antyreligijnego aparatu radzieckiej biurokracji państwowej. Większość sąsiadów Luli poddaje w wątpliwość ich muzułmańskość, przez wielu informacja o tym, że Luli również wyznają islam jest traktowana z dużym zdziwieniem. Z tego powodu przez sąsiadów jako domniemani niemuzułmanie traktowani są jako społeczność podejrzana i "nieczysta". Dodatkowym elementem przedstawiającym środkowoazjatyckich Cyganów w niekorzystnym świetle pozostaje cytowana przeze mnie wcześniej legenda przedstawiająca ich jako owoc kazirodczego związku, którego potomkowie są na wieki przeklęci, której wariant, jak się wydaje, są rozpowszechnione w odniesieniu do ludności cygańskiej również w innych krajach muzułmańskich (10). Unika się więc małżeństw z Luli a ewentualni potomkowie z takich niezwykle rzadkich związków ulegają społecznej marginalizacji. Zdarzają się przy tym częściej związki cygańskich mężczyzn z kirgiskimi, tadżyckimi, uzbeckimi czy kazachskimi kobietami (11). Przez Luli powszechnie praktykowana jest poligamia a rodziny są niezwykle liczne, nawet jak na warunki środkowoazjatyckie (od 5-6 dzieci nawet do 25) (12). Należy również podkreślić wysoką śmiertelność niemowląt w rodzinach Luli, która również wielokrotnie przewyższa normy środkowoazjatyckie. Związki małżeńskie są przez nich zawierane wcześnie - od wieku 13-15 lat.

Etnologia.pl