Etnologia.pl

Etnologia | Kultura | Antropologia

18 maja 2012 | 139 dzień roku

ISSN 2081-8335

O serwisie

Zadaniem, jakie stawiamy przed sobą, jest uwolnienie etnologii z jej akademickiej niedostępności; wykazanie, jak daleko i szeroko poza mury uczelni może sięgać zdawałoby się wšska dyscyplina ...
czytaj...

Multi-Kulti

Tabloid - symbol upadku kultury?

Etnologiczne spojrzenie na rzeczywistość

Serwis etnologiczny

Świat

Ciekawy artykuł? Zamieść na:

Cyganie środkowoazjatyccy - ofiary rozpadu Związku Radzieckiego

strona:

1 | 2

Luli na ogół nie odprawiają pięciokrotnych modlitw muzułmańskich, słabo znają Koran, znają i wykonują niewielką ilość modlitw, w większości są to prośby - du'a, w ogólnych zarysach będące odpowiednikami chrześcijańskich litanii. Mają oni również swoje lokalne obrzędy uważane przez nich za muzułmańskie. Po 1991 r. pewna, niewielka liczba Luli odbyła pielgrzymkę do Mekki. Najzamożniejsi Luli po rozpadzie ZSRR są fundatorami meczetów w kwartałach (mahalla) i wioskach zamieszkanych przez cygańskie wspólnoty. Wcześniej takie zjawisko nie miało miejsca, gdyż środkowoazjatyccy Cyganie prowadzili nomadyczny bądź półnomadyczny tryb życia a w czasach przymusowego osiedlania ich w czasach radzieckich praktyki religijne były zabronione przez państwo.

W czasach przedrewolucyjnych kobiety cygańskie w Azji Środkowej nie zakrywały twarzy, ale obecnie sporadycznie taki zwyczaj w ich ubiorze się pojawia z uwagi na rozpowszechnianie się zasłon wśród niektórych grup ludności w związku ze zjawiskami religijnego przebudzenia islamu. Do dzisiaj swoboda kobieta Luli pozostaje jednak jednym z wyróżników "cygańskości" w oczach miejscowych mieszkańców. Grupę Paria, która od reszty Luli różni się właściwie wszystkim (strojem, wyglądem, typem antropologicznym, językiem, co więcej sama nie uważa się za odłam Luli oraz prowadzi osiadły tryb życia) miejscowi zaliczają do "Cyganów" właśnie na podstawie "rozwiązłego" prowadzenia się ich kobiet. Otóż kobiety Paria w czasie kiedy ich mężczyźni pracują przy sezonowych pracach w rolnictwie (żniwach, sianokosach, etc.) wędrują od domu do domu, często w pojedynkę i zajmują się handlem co jest właśnie typowo "cygańskie" i "normalnym" kobietom w Azji Środkowej nie przystoi.

Należy podkreślić również głębokie historyczne związki pomiędzy wierzeniami Luli a islamem mistycznym (sufizmem) zakładającym wielką rolę iluminacyjnego, pozarozumowego poznania religijnego oraz przykładającym wielką wagę do samego rytuału. Dawało to ogromną szansę niewykształconym grupom marginalnych nomadów i półnomadów na pełnoprawne uczestnictwo w życiu religijnym lokalnych wspólnot. Zarówno więc w kulturze jak i w języku, a nawet w nazewnictwie (jak choćby Szejch Mohammadi) oraz obyczajowości wszystkich grup środkowoazjatyckich Cyganów widać wielki wpływ hierarchicznych bractw sufickich podporządkowanych obdarzonym mistycznym hierarchiom przywódcom (szejchom, pirom). Jak powiedział w trakcie prowadzonych w czasach radzieckich badań terenowych wybitnej znawczyni etnografii, prof. Belkis Karmyszewej, przepytywany przez nią co do swoich wierzeń stary Cygan-Dżugi: "W przeszłości nie było człowieka, który by nie miał swojego pira - w oczach prostych ludzi było by to równorzędne z odejściem od islamu" (13).

Luli z Samarkandy, Uzbekistan. Źródło: www.fravahr.org

Najnowsza historia Luli

Należy podkreślić, że zamkniętość oraz profesjonalna specjalizacja wszystkich cygańskich i cyganopodobnych wspólnot (związana przede wszystkim z ich życiem w społeczeństwie środkowoazjatyckim społeczeństwie jako nomadów i półnomadów) była stabilnie zachowana w środkowoazjatyckim społeczeństwie niezwykle długo. Dopiero rewolucyjne przemiany XX w. kardynalnie zmieniły ich sposób życia. Nowa władza radziecka podjęła wiele prób zburzenia istniejących kulturowych barier i stereotypów po to aby integrować zmarginalizowane warstwy społeczne w nowe, budowane od podstaw socjalistyczne społeczeństwo, w "naród radziecki", o którym ówcześnie pisano, że miał być "nową historyczną wspólnotą ludzi". Próby te zostały uwieńczone jedynie częściowym sukcesem. Zostały podjęte różne kroki aby przywiązać środkowoazjatyckich Cyganów do stałego miejsca zamieszkania, znaleźć im stałe zatrudnienie, skłonić ich do posyłania dzieci do szkół oraz stworzyć warstwę inteligencji Luli. Podobne kroki zostały podjęte w stosunku do ludności cygańskiej na całym obszarze Związku Radzieckiego, w tym również w stosunku do europejskich Romów.

W 1925 r. został stworzony Wszechrosyjski Związek Cyganów w którego składzie znaleźli się również Cyganie środkowoazjatyccy. Wysokie stanowisko w szeregach środkowoazjatyckiej nomenklatury otrzymał komunista narodowości cygańskiej, Mizrab Machmudow. Został on wybrany do Centralnej Komisji Wyborczej Uzbeckiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. W trakcie tzw. "rewolucji kulturalnej" która miała miejsce w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. w ZSRR pojawiło się hasło "zdjęcia turbanu" (tradycyjnego nakrycia głowy żeńskiej części cygańskich społeczności) przez kobiety Luli stworzone per analogiam do hasła "zrzucenia parandży (zasłony)" przez muzułmańskie kobiety należące do pozostałych autochtonicznych ludów sowietyzowanej Azji Środkowej (14). Ale jak ówcześnie pisano "...mało zrzucić z Cyganki turban, trzeba było jeszcze dać jej możliwość zdobywać środki do życia uczciwą pracą..." (15). Równocześnie dla środkowoazjatyckich Cyganów władza radziecka tworzyła kołchozy i spółdzielnie produkcyjne. Pierwsza rolnicza spółdzielnia produkcyjna powstała w 1929 r. w Uzbekistanie. Najstarsze cygańskie państwowe gospodarstwa rolne zostały stworzone w Ferganie i w obwodzie taszkienckim. Do końca lat trzydziestych powstało trzynaście kołchozów członkowie których byli w większości środkowoazjatyckimi Cyganami. W kołchozach otwierano specjalne szkoły dla Luli, niektórzy z nich uzyskali wyższe wykształcenie. Należy również podkreślić, że kiedy około 1938 r. linia partii nakierowana na poparcie dla budowy socjalizmu wśród mniejszości narodowych załamała się wiele z tych kołchozów uległo rozpadowi.

Środkowoazjatyccy Cyganie byli organizowani również w chałupniczo-przemysłowe spółdzielnie produkcyjne, skłaniano ich do pracy w nowoczesnych fabrykach i zakładach przemysłowych. W Uzbekistanie i w Tadżykistanie powstawały cygańskie spółdzielnie produkcyjne zajmujące się zbieraniem surowców wtórnych, obróbką drewna, produkcji zabawek, etc. Było to związane z likwidowaniem przez władze radzieckie cechowej organizacji rzemiosła środkowoazjatyckiego powiązanego z bractwami sufickimi (po raz kolejny można tu zaobserwować związki pomiędzy Luli a sufizmem) (16). W czasach radzieckich cechy zostały zlikwidowane a rzemieślnicy zorganizowani zostali w spółdzielni. Środkowoazjatyckich Cyganów dotknęły również straszne represje lat trzydziestych XX w. o czym pisał nawet Aleksander Sołżenicyn w swoim Archipelagu Gułag (17).

W potwornie ciężkich dla mieszkańców ZSRR latach II wojny światowej liczne rodziny cygańskie powróciły do nomadycznego i półnomadycznego sposobu życia. Uchwalony za rządów Nikity Chruszczowa w 1956 r. dekret o konieczności przechodzenia Cyganów do osiadłego trybu życia przyspieszył proces ich sendenteryzacji. Lata pięćdziesiąte przyniosły również przekształcenie w Azji Środkowej spółdzielni rzemieślniczych (nie tylko cygańskich) w przedsiębiorstwa przemysłu państwowego (18). W tym okresie przy wydzielaniu Luli radzieckich dowodów osobistych biurokracja państwowa masowo przypisywała im narodowość tadżycką bądź uzbecką. Do dzisiaj wielu z nich uważa się za Tadżyków (rzadziej za Uzbeków) i jednocześnie pamięta o swoim cygańskim pochodzeniu. Niektóre grupy uważają się również za Ujgurów lub nawet za Arabów. Wśród wielu grup Luli rozpowszechniony jest bowiem mit o ich arabskim pochodzeniu a ich tajny język na niektórych obszarach nosi po prostu nazwę języka arabskiego (uzb.-tur. - arabcza). Najszybciej procesom asymilacyjnym podlegały cyganopodobne grupy Sugatorosz i Paria. Pomimo represji władz radzieckich część Luli nadal starała się prowadzić półnomadyczny tryb życia przemieszczając się z miejsca na miejsce.

Luli współcześnie

Liczebność środkowoazjatyckich Cyganów wg spisu z 1926 r. w Uzbeckiej SRR oraz w Tadżyckiej SRR wynosiła w sumie ok. 7 tys. Zgodnie z ostatnim radzieckim spisem powszechnym z 1989 r. środkowoazjatyckich Cyganów było około 25 tys. Prawdopodobnie było ich ówcześnie przynajmniej dwa razy więcej. Rozpad ZSRR i powstanie nowych postradzieckich państw sukcesyjnych w Azji Środkowej, które w momencie swojego pojawienia się na mapie świata od razu znalazły się w kryzysie doprowadził do masowego powrotu Luli do przedrewolucyjnych strategii życiowych. W nowopowstałych postkolonialnych państwach narodowych środkowoazjatyccy Cyganie najszybciej stali się podklasą, częścią warstw wykluczonych w wyniku transformacji z realnego socjalizmu do kapitalizmu, transformacji za który zapłacili bardzo wysoką cenę. Podtrzymywanie przy życiu cygańskich kołchozów i spółdzielni produkcyjnych nie leżało w interesie miejscowych społeczeństw. W nowych lokalnych trybalistycznych stosunkach Cyganie, uważani powszechnie za gorszy gatunek człowieka, za podludzi, przeważnie nie mieli swoich lobby w lokalnych strukturach władzy, którego pomoc ratowałyby ich struktury gospodarcze przed upadkiem.

Szczególnie wyraźnie widać to było w Tadżykistanie, który w latach 1992-1997 był krajem pogrążonym w wojnie domowej i z którego masowo wyjeżdżali nie tylko Luli. Po 1992 r. tadżyccy Cyganie uciekali z Tadżykistanu do Rosji i na Ukrainę. Mężczyźni próbowali znajdować pracę przy robotach sezonowych w rolnictwie czy w budownictwie ale często jedynym realnym źródłem dochodu okazywało się żebractwo. Ekonomiczna zapaść terytoriów na których mieszkali Luli doprowadziła do ich powrotu do przedradzieckich metod zarabiania pieniędzy. Kraje w których mieszkają Luli padły ofiarą katastrofy humanitarnej, której najbardziej jaskrawym przykładem był Tadżykistan. Jednak należy podkreślić, że sytuacja gospodarcza południowych, zamieszkałych również przez Luli, obwodach Uzbekistanu również jest nadal bardzo trudna, pomimo tego, że Uzbekistan ominęły negatywne skutki wewnętrznego konfliktu zbrojnego. Renomadyzacja Cyganów środkowoazjatyckich stała się ceną jaką Luli zapłacili za kryzys miejscowych gospodarek środkowoazjatyckich. Wśród samych Luli w dużej mierze zaczął się rozpad tradycyjnych więzów spajających ich wspólnoty, nastąpiła jego postępująca demoralizacja i kryminalizacja, którą pogłębia wrogość ze strony otoczenia. Zaczęli koczować i żebrać oraz handlować narkotykami tam gdzie się to najbardziej opłacało czyli na północy i zachodzie dawnego ZSRR. Kolej transsyberyjska stała się jednym z głównych całorocznych szlaków migracyjnych Luli.

Należy również podkreślić, że podobnie jak Romowie z Bałkanów w Polsce określani są przez miejscową społeczność jako "Rumuni" (w naszym kraju często można usłyszeć na ulicy romofobiczne, obiegowe sądy typu - Rumuni tutaj żebrzą, ale tam musi być bieda w tej Rumunii skoro przyjechali do nas żebrać, etc.) podobnie w krajach postradzieckiej Azji Środkowej oraz w Rosji są oni określani jako "Tadżycy", z podobnym bagażem negatywnie nacechowanych popularnych opinii. Skojarzenie to ułatwiają również tadżyckie (lub też uzbeckie) wiejskie stroje ludowe w które Luli chodzą ubrani na wszystkich obszarach swojej profesjonalnej aktywności, w tym również na obszarach wielkich aglomeracji miejskich Rosji Centralnej czy Syberii a przede wszystkim w dużych miastach Azji Środkowej, a szczególnie Kazachstanu, który pozostaje najzamożniejszym krajem centralnoazjatyckiej części dawnego ZSRR. Paradoksalnie towarzyszy im niechęć samych Tadżyków, gdyż Luli swoimi ludowymi strojami i trybem życia, manifestowaną odrębnością, rozwijają negatywny stereotyp towarzyszący dziesiątkom tysięcy tadżyckich gastarbeiterów w Rosji i w Azji Środkowej i pogłębiają jeszcze ich trudną sytuację. Mieszkańcy wiejskich obszarów Tadżykistanu czy Uzbekistanu na ogół w trakcie podróży do Kazachstanu, Kirgistanu czy Rosji nie noszą swoich strojów ludowych, w przeciwieństwie do Luli, dla których jest to niejako część zawodowej strategii. Żebrzący Luli i tadżyccy pracownicy najemni są przy tym na ogół traktowani wrogo przez słowiańskie (tatarskie, kazachskie (19), etc.) otoczenie jako jedna, niebezpieczna grupa. Często zajmują się żebractwem w centrach miast, na drogach i skrzyżowaniach, co budzi niechęć a nawet agresję miejscowych mieszkańców. Trudno jest określić udział Luli w handlu narkotykami z Azji Środkowej (przede wszystkim w rozprowadzaniu heroiny oraz haszyszu), przypadki złapania narkodealerów Luli zdarzają się w całym ZSRR ale tu znowu niechętna im opinia publiczna uważa ich wszystkich za handlarzy narkotyków.

Jeśli chodzi o współczesne postrzeganie Luli to ma miejsce tu jeszcze jeden niezwykle ciekawy stereotyp. Z jednej strony miejscowe muzułmańskie społeczeństwa często nie przyjmują do wiadomości, że Luli są również muzułmanami lub też uznają często ich "muzułmańskość" za niepewną. Z drugiej strony żebracy Luli (co jest prawdopodobnie dalekim echem wcześniejszych radzieckich stereotypów związanych z potępianiem "pasożytnictwa społecznego" oraz potępianiem jakichkolwiek zewnętrznych form religijności w ustroju realnego socjalizmu) uważani są zagrożenie dla bezpieczeństwa. Często uważa się ich za tajnych szpiegów walczącej z rządami państw środkowoazjatyckich nielegalnej zbrojnej organizacji opozycyjnej Islamskiego Ruchu Uzbekistanu (ma ona swoje bazy w Afganistanie) czy za handlarzy narkotykami. Równocześnie często, zgodnie z miejscowymi ludowymi tradycjami uważanymi za muzułmańskie, okadzają oni w celach magicznych szepcząc odpowiednie modlitwy place, dworce, grupy ludzi w miejscach publicznych wiązkami dzikiej ruty za co również pobierają dobrowolne opłaty. W trakcie podróży po muzułmańskich regionach dawnego Związku Radzieckiego niejednokrotnie zdarzało mi się obserwować, jak cygańscy żebracy, zarówno dorośli ale przede wszystkim dzieci czytają modlitwy w miejscach publicznych. Na ogół są tu du'a (prośby) za ludzi znajdujących się w danym momencie w niepewnej sytuacji życiowej (na przykład za podróżnych udających się w daleką drogę na dworcach autobusowych czy stacjach kolejowych) za co również pobierają dobrowolne datki. Te magiczne obrzędy cieszą się społeczną aprobatą, gdyż pozwalają zagwarantować ludziom pozytywną nadzieję na lepszą przyszłość. Luli wykonują je zapełniając społeczną niszę po swojej dawnej "konkurencji" na tym polu jaką stanowili kalandarowie i maddachowie wytępieni przez władze radzieckie w Azji Środkowej.

Na zakończenie należałoby dodać, że zwykle w opisach środkowoazjatyckich Cyganów funkcjonuje odpowiednia doza "taborowej romantyki", z której wynika, że powrócili oni do swojego "dawnego", niejako "predestynowanego" im trybu życia. Podczas gdy rozmowy z nimi przynoszą często zupełnie inny obraz - wynika z niego, że są to normalni "ludzie radzieccy", którzy uzyskali pewien poziom życia (wykształcenia, opieki zdrowotnej), który utracili w wyniku rozpadu Związku Radzieckiego.

Przypisy:
1. Zob. szerz. rozdział pracy autorstwa prof. Khazanova poświęcony postradzieckiej Azji Centralnej - Central Asia on a Path from the Second to the Third World, w: A. M. Khazanov, After the U.S.S.R.: Ethnicity, Nationalism, and Politics in the Commonwealth of Independent States, Madison(Wisconsin) 1995, s. 115-155.
2. С. Н. Абашин, Среднеазиатская богема, http://www.sakharov-museum.ru/museum/exhibitionhall/prishelci/hall_exhibitions_current_prishelci.htm - 2009-10-29
3. Zob. szerz. m. in. И. М. Оранский, Таджикоязычные этнографические группы Гиссарской долины (Средняя Азия). Этнолингвистическое исследование, Москва 1983
4. И. М. Оранский, О термине «мазанг» в Средней Азии, w: Страны и народы Востока, Вып. 10, Москва 1971, s. 202-207.
5. Zob. szerz. J. Pstrusińska, O tajnych językach Afganistanu i ich użytkownikach, Kraków 2004, passim.
6. И. М. Оранский, Таджикоязычные этнографические группы…..., s. 31.
7. J. Pstrusińska, O tajnych językach..., s. 124-128, 146-149.
8. Zob. szerz. m. in. A. Bennigsen, S. E. Wimbush, Muslim National Communism in the Soviet Union: A Revolutionary Strategy for the Colonial World, Chicago 1979, passim.
9. Dnia 05.07.1918 r. zostało opublikowane stosowne rozporządzenie przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych Republiki Turkiestańskiej oraz ludowego komisarza ds. narodowości: "Odtąd aż do specjalnego zarządzenia zabrania się na całym obszarze Turkiestanu wystąpień maddachów (ulicznych opowiadaczy życiorysów świętych) i kalandarów (członków zakonu derwiszów Kalandarija)" - wg. В. Г. Чеботарева, Наркомнац РСФСР: свет и тени национальной политики 1917-1924, Москва 2003.
10. A. R. Ozkan, K. Polat, Socio-cultural life of Gypsies in Southern Kyrgyzstan, "The Social Science Journal" nr 42, 2005, s. 473.
11. A. R. Ozkan, K. Polat, Socio-cultural life of Gypsies..., s. 475.
12. A. R. Ozkan, K. Polat, Socio-cultural life of Gypsies..., s. 474.
13. Б. Х. Кармышева, Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана (по этнографическим данным), Москва 1976, s. 152-153.
14. Problem kobiet Luli był tylko częścią szerszej modernizacyjnej polityki radzieckiej wobec ludności rdzennej w Azji Środkowej. O kwestii kobiecej w radzieckiej Azji Środkowej, o komunistycznej walce o ich "wyzwolenie z jarzma feudalnego ucisku zacofanych zwyczajów i ciemnej religii" (rozumianej w ówczesnym ZSRR jako "opium dla ludu"), oraz o problemach gender w polityce radzieckiej szeroko piszą badacze zachodni - D. Northrop, Veiled Empire: Gender and Power in Stalinist Central Asia, Ithaca 2004; A. L. Edgar, Emancipation of the Unveiled: Turkmen Women under Soviet Rule, 1924 - 1929, "Russian Review" 62, no. 1, January 2003, s. 132-149; Taże, Bolshevism, Patriarchy, and The Nation, The Soviet "Emancipation" of Muslim Women in Pan-Islamic Perspective, "Slavic Review" Vol. 65, no. 2, Summer 2006, s. 252-272; M. Kamp, The New Woman in Uzbekistan: Islam, the Soviet Project, and the Unveiling of Uzbek Women, Seattle 2006; por. klasyczną do dziś, choć dość kontrowersyjną, sowietologiczną pracę z okresu "zimnej wojny" opisującej tubylcze kobiety w Azji Środkowej jako "zastępczy proletariat" wyzwalany przez komunistów spod ucisku (i popierający ich dzięki temu wyzwoleniu) - G. J. Masell, The Surrogate Proletariat: Moslem Women and Revolutionary Strategies in Soviet Central Asia, 1919-1929, Princeton 1974.
15. С. Н. Абашин, Среднеазиатская богема...
16. Z. Jasiewicz, Kult świętych-patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza, funkcje, przemiany, "Etnografia Polska",T. 32, z. 1, s. 135-142.
17. A. Sołżenicyn, Archipelag Gułag.
18. Z. Jasiewicz, Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 połowie XIX i w XX wieku, "Etnografia Polska", T. 12, s. 516.
19. W pozostałych krajach Azji Środkowej (poza Kazachstanem, a szczególnie jego północną częścią zamieszkaną przez ludność w większości słowiańską, gdzie Kazachowie są w mniejszości i gdzie żyją też Cyganie europejscy - Romowie - de facto ta część kraju jest to bowiem kulturowo i geograficznie południowa Syberia) istnieje większa świadomość co do etnicznej odrębności Luli i Tadżyków. Paradoksalnie można zauważyć tę różnicę już pomiędzy stolicą Kirgistanu Biszkekiem a odległą od niego o ok. 300 km kazachską "południową stolicą" - Ałma-atą.

1 | 2

Komentarze

Dodaj komentarz

Komunikaty

Serwisy współpracujące

Etnologia.pl

© Copyright Etnologia.pl 2006-2011 | Design: MediaGroup.pl | Zasady współpracy: Regulamin | Administrator: Kontakt